Unieważnienie małżeństwa to poważna decyzja prawna, różniąca się od rozwodu zarówno skutkami, jak i przesłankami. W przeciwieństwie do rozwodu, który kończy ważnie zawarte małżeństwo, unieważnienie oznacza, że małżeństwo od początku uznaje się za nieważne – tak, jakby nigdy nie zostało zawarte. Warto więc wiedzieć, w jakich przypadkach polskie prawo dopuszcza taki krok.
Czym różni się unieważnienie od rozwodu?
Rozwód kończy związek małżeński, który był ważny w świetle prawa. Oznacza to, że małżeństwo istniało, a jego rozwiązanie następuje na skutek trwałego i zupełnego rozkładu pożycia. Unieważnienie małżeństwa działa inaczej – sąd orzeka, że związek był nieważny od początku, ponieważ został zawarty z naruszeniem przepisów.
Powody unieważnienia małżeństwa
Kodeks rodzinny i opiekuńczy jasno określa sytuacje, w których możliwe jest unieważnienie małżeństwa. Do najczęstszych należą:
- Brak wieku wymaganym przez prawo
W Polsce małżeństwo mogą zawrzeć osoby, które ukończyły 18 lat. Sąd może jednak zezwolić na ślub kobiecie, która ukończyła 16 lat, jeśli istnieją ważne powody (np. ciąża). Jeśli jedna ze stron nie spełniła tych wymagań, a nie uzyskała zgody sądu, małżeństwo może być unieważnione.
- Ubezwłasnowolnienie lub choroba psychiczna
Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona lub cierpiąca na chorobę psychiczną nie może ważnie zawrzeć małżeństwa. W takiej sytuacji sąd może uznać, że związek był nieważny, chyba że stan zdrowia nie zagrażał trwałości małżeństwa ani nie ograniczał zdolności do podejmowania świadomej decyzji.
- Pokrewieństwo lub powinowactwo
Polskie prawo zabrania małżeństw pomiędzy krewnymi w linii prostej (np. rodzic – dziecko, dziadek – wnuczka) oraz między rodzeństwem. Takie małżeństwa są z mocy prawa nieważne. Zakaz dotyczy również powinowactwa w linii prostej, czyli np. teściowej i zięcia.
- Istnienie wcześniejszego małżeństwa
Jeśli jedna ze stron w chwili ślubu pozostawała już w innym związku małżeńskim, nowe małżeństwo jest nieważne. Dotyczy to sytuacji, gdy poprzedni związek nie został formalnie rozwiązany lub unieważniony.
- Zawarcie małżeństwa pod przymusem
Związek zawarty pod wpływem groźby, przymusu psychicznego lub fizycznego może zostać unieważniony. Warunkiem jest jednak udowodnienie, że groźba była rzeczywista i poważna – na tyle, że mogła zmusić osobę do złożenia oświadczenia woli wbrew jej zamiarowi.
- Błąd co do tożsamości małżonka
Unieważnienie jest możliwe, gdy jedna ze stron została wprowadzona w błąd co do tożsamości drugiej osoby. W praktyce to bardzo rzadkie przypadki – np. gdy ktoś podszywał się pod inną osobę lub celowo ukrył kluczowe fakty.
Kto może złożyć wniosek o unieważnienie?
Zależnie od przyczyny, prawo do wystąpienia z pozwem ma jedna ze stron małżeństwa, prokurator lub osoba trzecia (np. w przypadku pokrewieństwa). Sąd bada każdy przypadek indywidualnie, analizując nie tylko przepisy, ale też faktyczne okoliczności zawarcia związku.
Skutki unieważnienia małżeństwa
Po unieważnieniu małżeństwa uważa się, że nigdy ono nie istniało. Jednak skutki dotyczące dzieci (np. pochodzenie, obowiązek alimentacyjny) pozostają takie same jak w przypadku rozwodu. W zakresie majątku wspólnego sąd stosuje podobne zasady jak przy rozwodzie.
Unieważnienie małżeństwa w praktyce
Choć unieważnienie jest prawnie możliwe, w praktyce zdarza się rzadko. Sąd musi mieć niepodważalne dowody na istnienie przeszkody małżeńskiej. W większości przypadków, gdy małżeństwo się nie układa, strony decydują się na rozwód, który jest prostszą drogą zakończenia związku.
Więcej informacji na temat procedury znajdziesz na stronie Kancelarii Balcerowicz.
Źródła:
- Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. 1964 Nr 9 poz. 59 z późn. zm.)
- Opracowanie naukowe: A. Zieliński, Prawo rodzinne i opiekuńcze. Komentarz, Warszawa 2024
- Kancelaria Balcerowicz – Czy można unieważnić małżeństwo?
